Chuyện bắt đầu từ một khung cảnh thiên nhiên tuyệt đẹp. Như Sapa là những dãy núi không thể hùng vĩ hơn, như Mù Cang Chải là những cánh đồng ruộng bậc thang như bất tận. Nét tô điểm không thể thiếu ở đó là vài bản làng mộc mạc, màu sắc quần áo sặc sỡ và nụ cười hồn nhiên của dân bản địa. Khách phương xa đến để thưởng thức một bức tranh đồng quê đẹp, lạ, thanh bình từ nét đẹp thiên nhiên đến ẩm thực, văn hóa sống đến môi trường…
Và rồi khách đến ngày càng nhiều, cuộc sống sội động hơn. Tốt thôi! Tiếp đến lối sống thành thị lây vào dân địa phương, từ quần áo, ăn uống đến, cách đối xử. Cũng tốt! Rồi dân địa phương thấy mình thua thiệt khi so sánh với du khách và phát sinh nhu cầu kiếm tiền. “Nhà mình đông khách quá mà sao mình không được lợi gì”. Nhiều người thành thị cũng kéo đến “kiếm lời”. Cũng chưa sao!
Du khách sung sướng hơn khi hưởng thụ dịch vụ tốt hơn theo tiêu chuẩn thành thị. Đường xá mở rộng tứ phía, khách sạn hiện đại xây dựng khắp nơi, các homestay thực thụ (nơi du khách sống cùng dân bản địa trong chính ngôi nhà của họ theo cách của họ) biến dần thành những khách sạn mini xây theo kiểu nhà bản địa để (cố tiếp tục gọi là homestay để hút khách). Dọc đường bản, đường làng mọc lên không ít quán nước, quán ăn nhanh kiểu ta kiểu tây chứ không còn thấy kiểu bản địa đúng nghĩa. Tất nhiên mọi thứ buộc phải xâm lấn thiên nhiên. Bắt đầu có vấn đề!
Kế tiếp cách suy nghĩ, cách sống, nét văn hóa bản địa thay đổi. Nhiều người bỏ vườn, bỏ ruộng làm công cho chủ đầu ở các cơ sở dịch vụ du lịch, chạy xe ôm. Người già, trẻ con ít sức thì hái hoa dại chèo kéo bán cho du khách, xin tiền … Đến mức chính quyền phải can thiệp. Mọi thứ không còn được bình thường!
Lúc này lại phát sinh câu hỏi: “sự không bình thường này là tốt hay xấu?”. Đa số người dân bản địa thấy kiếm được khá hơn là làm nông. Nhiều nhà đầu tư thành thị thấy càng đa dạng dịch vụ càng nhiều du khách càng mở ra cơ hội đầu tư mới. Chính quyền địa phương nhìn vô chỉ số tỉ lệ hạ tầng so với dân số, chỉ số thu thuế, chỉ số khách du lịch tìm đến… và hài lòng vì kinh tế dịa phương phát triển.
Một số nhà môi trường, văn hóa lên tiếng báo động vì thấy bất ổn khi thiên nhiên biên dạng, cách sống bản địa phai nhạt. Người phản bác thì lớn tiếng: “chẳng lẽ cứ bắt dân địa phương sống thiếu thốn, sống lạc hậu để thỏa mãn cái sướng được trải nghiệm thiên nhiên của du khách sao!?”
Quan điểm về bảo tồn và phát triển ở nhiều người rất khác nhau. Mâu thuẫn này là vấn đề không chỉ ở Việt Nam mà trên toàn thế giới. Nhưng dù theo phe nào thì chắc ai cũng thấy một thực tế là cái lý do tồn tại ban đầu của một thắng cảnh đã mất. Tại nhiều thắng cảnh bây giờ du khách phải nhìn một sườn núi lởm chởm khách sạn, nhà hàng để tưởng tượng sự hùng vĩ trước đây. Du khách phải dã ngoại theo những con đường bê tông, đường nhựa khi mệt thì ghé vô một quán giải khát để uống Coca, Pepsi và nghe hướng dẫn viên kể chuyện xưa kia lang thang nghe mùi đất, hoa cỏ và chim hót như thế nào.
Cái đẹp cốt lõi để hút du khách ban đầu không còn thì tương lai sẽ ra sao? Có cách nào khác để một thắng cảnh tồn tại lâu dài?
Có thể có nếu không lấy cách sống và tiêu chuẩn văn mình thành thị áp vô vùng quê xa xôi.
